Lekker buiten de lijntjes kleuren!

Gefeliciteerd met de mooie première van Not Quichot, lieve mensen van Het Zuidelijk Toneel. Zo meteen is er champagne, maar wij staan hier nog heel even, omdat er nóg een reden is voor feest. Ik beloof dat ik het kort zal houden. Maar heel even voor de mensen in de zaal: wie zijn wij eigenlijk en wat komen we doen?

Ik ben Wendy Lubberding, ik schrijf over theater en dans voor Theaterkrant en voor Het Parool. Ik ben hier met Simon van den Berg, hoofdredacteur van Theaterkrant, dé plek voor theaterkritiek. Samen met vele andere theater- en dansschrijvers vormen wij de Kring van Nederlandse Theatercritici. En onze Kring kiest elk jaar een winnaar van de Prijs van de Kritiek. Dat kan een persoon zijn, of een initiatief, of een instelling die het afgelopen jaar een positieve bijdrage heeft geleverd aan theater, muziektheater, dans, mime en/of cabaret. De Prijs van de Kritiek voor het seizoen 2024-2025 gaat naar: Het Zuidelijk Toneel!

De Nederlandse theatercritici vinden dat dit gezelschap, onder de bezielende leiding van artistiek directeur Sarah Moeremans, een seizoen vol rijke, vernieuwende en gelaagde voorstellingen heeft gemaakt. En voor ons zijn ze daarmee één van de spannendste theatergezelschappen van Nederland. Met een combinatie van makers die hier al eerder werkten en het beste jonge talent dat door Moeremans werd uitgenodigd vormden de voorstellingen van afgelopen seizoen een bijzonder rijk, vernieuwend en gelaagd palet.

Zo stond het in ons persbericht.

Of zoals jullie zelf zeggen: Het Zuidelijk Toneel kleurt lekker buiten de lijntjes.

Buiten de lijntjes. Het werk dat Het Zuidelijk Toneel maakt, gaat altijd over de lijn tussen realiteit en verbeeldingskracht. Het werk gaat OVER die lijn. Het laat zich niet tegenhouden door die lijn. En het toverwoord daarbij is spelen. Spelen in een vrije, open stijl en met hoge contrasten. Spelen met een grote liefde voor fictie van epische proporties, en toch altijd in dezelfde ruimte zijn als je publiek. Spelen in duurzaamheid, met de vorming van een eigen ensemble. En spelen vanuit dat ensemblegevoel en elkaar daarbij uitdagen en opstuwen.

Laat me even een greep doen.

Volgens de Nederlandse critici tekende Stefaan Van Brabandt met de pessimist Schopenhauer voor het hoogtepunt van zijn filosofenreeks van de afgelopen jaren. Acteur Damiaan De Schrijver werd ervoor genomineerd voor een Theo d’Or, de toneelspelersprijs, met zijn ‘muzikale, geestige en vlijmscherpe spel’ waarmee hij ‘overtuigt vanaf het allereerste woord’, aldus de jury van die prijs.

Vanaf het moment dat hij de denker laat verzuchten ‘Weer een dag dichter bij de dood’ pakt deze speler zijn publiek in. Zijn kleur is zwart. Hij neemt ons mee naar binnen in die donkerte en vraagt: wat als datgene waar we het bangst voor zijn, uiteindelijk een verlossing blijkt? Wat als we niks meer hoeven te willen? Criticus Elise van Dam schreef in Het Parool: ‘Soms zijn het juist de zwartgalligste denkers die troost kunnen bieden in een wereld vol verwarring en misère.’

Ada Ozdogan bouwde voort aan haar vervreemdende filmische universum met Holly Goosebumps. Marijn Lems schreef op Theaterkrant: ‘Op boeiende wijze laten Ozdogan en haar team ons […] tegelijkertijd voelen én nadenken over wat mythologie nu zo’n krachtige vertelvorm maakt.’ Je neemt de vorm van de mythe, en kleurt en kleurt tot Prometheus de taal van Sartre spreekt. En van Tarantino. Zonder ooit zijn sigaret naar zijn mond te kunnen brengen.

En fak dit en fak dat, deze grootse, hilarische én bloedstollende voorstelling vroeg van de spelers een fakking hallucinant bont kleurgebruik. Wat ze volop leverden. Julia Ghysels werd ermee de tweede genomineerde voor een Theo d’Or van het Zuidelijk dit seizoen, en ze won hem, voor haar ‘getroebleerde godin’. Uit het juryrapport: ‘Ghysels beheerst de complexe stijl van Ozdogan meesterlijk: schijnbaar moeiteloos laveert ze tussen horror en humor, tussen verheven en banaal en tussen tongue-in-cheek en serieux.’

Als dat niet buiten de lijntjes is.

Het seizoen was nog niet uitgespeeld. Silke van Kamp leverde ook nog een verpletterend feministisch manifest af in de vorm van F*CK LOLITA, met een meesterlijke tekst van Annet Bremen. Criticus Shira Keller schreef in NRC dat de voorstelling aantoont: ‘Dolores Haze was niet wellustig. Ze was geen achilleshiel. [….] Ze was twaalf.’

Keja Klaasje Kwestro is de vrouw die Dolores eindelijk loswrikt uit het verschrikkelijke frame waarin de manipulerende Humbert Humbert haar vastzette. Haar kleur is rood. Niet het rood van haar hartjeszonnebril, maar het knalrood van een stopbord. Niet het rood van háár schaamte, maar het schaamrood van die man. En Joep van der Geest is de man die Humbert Humbert luid en duidelijk laat zwijgen.

F*CK LOLITA is een adembenemende voorstelling geworden, adembenemend gespeeld door Keja. In één ruk toont ze niet alleen aan dat het verhaal van Lolita al decennialang met een hele foute bril op wordt gelezen, maar ook welke blik op de wereld daaraan ten grondslag ligt. Een wereld waarin het frame van een roofdier niet eens als frame wordt gezien.

De jubelende recensies logen er niet om: zelden heeft een gezelschap in de culturele basisinfrastructuur zo’n artistiek succesvol jaar beleefd als Het Zuidelijk Toneel in 2024-2025.

Buiten de lijntjes ligt ruimte. Waar het zwart nog zwarter is, waar bontgekleurd nog bonter is, het rood een knalrood stopbord. Waar een heel theaterhuis groener kleurt. Buiten de lijntjes ligt ruimte om de realiteit te vergroten. Tot epische proporties, tot sardonische pieken en inktzwarte dalen, tot onze blik als door een vergrootglas kan inzoomen op wat er mis is met het plaatje.

De Prijs van de Kritiek viert het bewust opzoeken van die ruimte.

Ze bestaat uit deze trofee: een bronzen beeld van de hand van theatervormgever en beeldend kunstenaar Michiel Johannes Jansen. Van harte gefeliciteerd!